Remains of the Funeral

So we buried my father.

In the past I always thought that when people go through such emotional traumas, their minds would be so clouded that they couldn’t be aware of anything that was happening around them. A haze, I thought, would have surrounded them and they wouldn’t remember a thing once it is all over.

I was mistaken.

Now I know how the memory of every single word, and each and every hug remains in the mind crystal-clear. In the past when I went to funerals I used to think that my presence could not make a difference in the midst of the crowd. There was always this long line of people in front of the family of the deceased, everyone shaking hands and hugging them and saying how sorry they are. Most of the time I didn’t stay on that line and instead watched the family receive the condolences from a safe distance. I thought my presence would not make a difference.

Now I know that I was wrong.

Tesvikiye Mosque

My father’s funeral at Istanbul’s Tesvikiye Mosque was so crowded. It was crammed with people. Hundreds of friends came to say goodbye from all around the country. My dear father-in-law traveled from Athens early in the morning to be by our side. As I stood under the old chestnut tree to receive condolences, I saw so many old faces, some of them I have not seen since my childhood. In the eyes of them I saw my own grief. My friends from every stage of life were there in the courtyard of the mosque and I saw my dear students who always stand by me gathered in some corner.  There I met for the first time many friends and acquaintances of my dad whom I didn’t know. They shook my hand and offered their condolences.  I wanted them, all of them, to come and hug me. If they didn’t I searched for familiar faces of students and friends in the crowd so that I can have them next to me and give them a hug.

In the future when I go to a funeral I will know that my presence does matter. I will go to the front of the line and give a big hug to those who are in grief. Then I will say the words. Because now I know words  do matter. They matter A LOT.

I will say:

My Condolences,

May he Rest in Peace,

May he rest in Light,

May God bless his Soul.

My God, I never knew how these words were important! I knew never the power behind them. How they can make you feel better!

Now I as stand in the shady courtyard of the mosque under the chestnut tree, I am looking at the lips of people, with my eyes begging them. Please say the words. Not that I care about the meaning so much. The words become symbols for something. At least for me.  Now they mean something like Namaste.

“I recognize the suffering in you. My condolences.”

Then I want all of them to say: “May God Bless His Soul”.

What if one of them forgets to say it? I am scared. The more I hear people saying it, the easier would be my father’s passage. Maybe it will, maybe it won’t. It doesn’t matter much. All I need is to hear it.

In the future, in every funeral I will go to,  I will generously speak of those words. I will say as often as I can “my condolences”, “may God bless his soul”, “may he rest in peace.”

Then from the mosque we are going to the cemetery. They will bury my father. No, it is not my father who they are going to bury. It is my father’s earthly body which he decided to leave behind. He left it behind and I don’t know where he went to. Nobody does. This is the biggest mystery of humanity. No science, no religion, no mystical system can answer my question. We the living, we are not supposed to know the answer anyway. That is how we are designed. Destined NOT to know.

Where is my father now? I don’t know.

Before we arrive to the cemetery they already dug a pit, which will become the grave. Now they are bringing the coffin nearby. They will open the coffin and lower the body into the pit.  I hear someone is saying, “The son should go down the grave, send his son down the grave!” There are men in front of me. I am moving them aside. I should be by the side of the den. They don’t want me to come close to the grave. It is not appropriate for women to see the dead body being lowered to the grave.

But I have to look at it.

I have to see it!

I have to make sure it is not my father who they are about to bury under the earth. For he never wanted to go under the earth. “When I die, please cremate me,” he said to us. “Then throw my ashes over to the Bosporus, over to the Aegean sea from Halicarnassus.”

That is not your body, Baba. We could not cremate it anyway. We stick with the traditional. Forgive us. For I needed the traditional Baba. For I needed to hear the words of condolences, I needed to stand next to bright faced Imam and pray, I needed a tombstone that I could visit in the future. I needed the mosque, the prayer, the cemetery….everything that is traditional about the funerals.  Call me selfish Baba. I needed them all.

Anyway, like I told you Baba, that thing they are burying under the earth, it is not you. You know, I walked to the edge of the den and looked carefully to make sure. They wrapped it with a white cloth. Head to toe all covered. It is actually a sack with strings on both ends. One above the head and the other around the ankles.  That white bag has nothing to do with you Baba. It could be a flour sack or something. So don’t worry. They are now lowering it from the coffin down to the den. It is a chaos down there, you should see. Are you watching? Everybody is saying something diferent. They are all shouting. They all have their own opinion about how to lower the body down to the grave. Now more people are saying,  “his son, his son should go down.”

They are pushing Selim forward. Selim, my dear brother, is a young man now. He is still as beautiful as a little boy. He is too young, he is too unprepared for all this. I should go down to the den, not Selim, but me. I am the one who is supposed to  place the body in the grave, not Selim. He is too little. Too young. Too pretty for all that .

But now before I know it, Selim  is already there, deep down in the grave.

Then my dear Baba, I don’t know if you can laugh up where you are, but if you can and if you were watching us I am sure you had a good laugh! Then two cousins of ours, second cousins but I don’t know them, they jumped into the den. You know that the grave is too narrow for a body plus three men. One should go apperantly. So for a while they argued about who is going to stay and who is going to leave. They argued like two boys, they pulled and pushed each other to win over. They wanted to bury their dear Dayi (uncle) together.

Selim is standing by head and these two are standing by the feet and all the hustle bustle is taking place next to your earthly body which you decided to leave behind! I want to pull both of those cousins out of the grave and jump in myself. I should be there by the feet. Not them. Selim should be by the head and I should be by the feet. Yes, that feels like the most appropriate way.

But I am not moving. I am not going anywhere. I don’t want to intimidate the bright-faced Imam. He is already tolerating my presence among men, watching the burial scene from the edge of the pit. But I so want to touch the body. I want to touch and make sure, one more time, that white flour sack  is not containing anything similar to you.

But I am not going anywhere. I can’t The tradition is holding me back, keeping me on the edge of the grave.

Later when I asked my brother, “how did the body feel inside the bag Selim? Anything similar to our Baba?” he replied  “No”. “It was hard and cold. Nothing like our Baba.”

You were always warm and soft Baba and your flexible ankles moved in their joints with such ease and softness. There was nothing hard and cold about you. Everybody knows that.

The sun is burning our skin in the quiet cemetery. Bosporus is ahead of us, down the hill. Its waters are summer blue and I can see the boats go by, I can feel the northern breeze coming from Black Sea. My silk headscarf is blowing with the Northern winds. Now they are throwing earth over the body. I am not watching anymore. I am standing next to bright-faced Imam. He has a beautiful voice. He is chanting in Arabic. My hands are open to the summer-blue sky, I am praying. I am not crying. If I don’t know where his soul went to, how can I cry for him? I can only cry for myself and at that instance I don’t feel like crying for myself.

We invited the Imam to our house for more prayers. It is right before sunset. Days are long. Now I remember how beautiful the summer nights in Istanbul were.  The winds bring the smell of seaweed and salt from Black Sea. Venus is on the horizon, moon is ready to take stage.

We put tables out on the lawn. Family and friends are all sitting together. I want more people to come. More more more. If more people pray for my father’s soul, he will find peace faster. I am worried that my dad’s soul has not found the peace yet. I can’t keep my eyes off  the gate. Why didn’t I invite more people? Why didn’t I insist? Still many of them are there. The more friends I have on our table, happier I am. I am also happy that nobody is crying. I want to say our goodbyes in peace and quiet. My mother and Mete babam is sitting on another table acroos from us, Selim is sitting with his friends. Where is Selva? Oh, how I wish Kokia was here with us tonight.

As the chanting starts I am moving into a comfortable position so that I can stay still during the chanting. If I sit still, people around me will calm down as well. I know that from my classes.

Then we all surrender to the prayer. Bright-faced imam is chanting Yasin. He says during the chanting of Yasin, whatever we pray for, God grants it to us. I pray for an easy transition  for my father and wisdom and insight for us the living so that we can differentiate reality from illusion. I want us to chant all together. I wish he chanted the simple prayers that we all know so that we can all chant together. He is doing only a few of them. We are chanting with him.

Hak la ilahe illallah, illallah

La ilahe illallah, illallah

Aylin is sitting next to me. She knows the Arabic prayers by heart. She knows not only the words but also the melody. Listening to her reciting the prayer next to me is so soothing, so relaxing. I hope she chants and makes us chant these prayers when it is 40th day of my father’s death.

After the prayer, it is time to break of the fast (we are in Ramadan month). We are offering food to our young Imam and then eating all together. On our table we are chatting and laughing. We are eating sweet Halva. We all know life still goes on long as it goes on. My mom is wrapping her arms behind me and kissing me as I chew the sweet halva. Halva of my father. Who would have known? I am looking at Selva, my father’s dear wife for 30 years, his soul mate. There is acceptance in her big brown eyes. Selim is smiling at something that his friends are telling him.

It is dark now. The moon is hanging above us, some kittens running around to eat the food we left on our plates. The lights are turned on around the swimming pool. Imam is gone. It is just us now. Minus my father.

Ah, if only we were able to differentiate reality from illusion!   For now all we have to do is  to keep on walking while thinking dream we are living is the reality. That is what we the living is designed for at the first place. To  live  in a dream.

For the next couple of days I am living as an addict. I am addicted to my phone and to my laptop. I am thirsty for every single message, email, any comment under my blog-post, phone calls. Anything would take my thirst away. My phone keeps ringing. I have no energy to answer neither to speak but seeing the names of friends flashing on the screen of the phone is enough to make me happy and strong. I want my inbox to be overloaded with messages, my blog-post to be read by the entire world.

That is how I am feeling.

If the father of a friend dies in the future I will overwhelm her with my messages, that is for sure!

And slowly I am realizing the death around me. So many of my friends had lost their fathers and mothers and siblings and other loved ones. There is not a single household where death has not paid a visit. I am realizing this slowly. Now I want everyone to tell me his or her story. How did you father die? How old were you? What did you do? Tell me. I need to hear, over and over, that this pain is not mine, it is shared by the entire humanity. Tell me how your father died. And they do tell. They say it is like losing your ground, they say it is the like being an orphan, they say there is so much to learn, they say that I will feel him next to you the more than ever, they say it is the biggest gift he can give to me…They know. They are the daugthers, they are the sons of the fathers who died.

But on  the other hand, I know and they know that my pain is my pain. I am alone in my grief. My father was my father. The bond I lost is one and only in the universe. It was between him and I only. Now in the absence of that special bond and I am lonelier than ever. We are all alone when we suffer for our unique losses. That is why I want to stay on my own at nights. I lay on my bed in darkness. I am hung loose in space. Then I am crying. Only when it is night.

Now I am back in Portland. I am sitting in my favorite coffee shop as I write you this. Earlier this morning I did the usual things. First I did my own practice, then I taught my class, then I came for coffee and I am writing. Things I do are the same but life is not. I know that life will not continue in the same track anymore.

Tracks are switched.

I will not get used to it.

I should not get used it.

It is time to start all over. A brand new life. Clean and fresh. Softeneby the loss . Colored by the grief. 

Now I know how much I need other people…

A new life with more love in it.

Photo: Aisha Harley

Cenazeden Kalanlar

Babamı gömdük.

Ben zannederdim ki insan böyle duygusal bir travma geçirdiğinde etrafında olup bitenin farkında olmaz, bir sis perdesi kaplar her yeri. Hiç de öyle olmuyormuş  Aksine her bir an, her bir söz, her bir kucaklaşma kristal netliğinde insanın benliğine işliyormuş. Kalabalık cenazelerde merhum kişinin ailesi taziyeleri kabul ederken, onca insanla konuşuyor, onca kişiyle sarılışıyor, şimdi o kalabalığa girsem beni kimse farketmez diye düşünürdüm ben eskiden.  Hiç de öyle değilmiş.

Babamın Teşvikiye camiinden kaldırılan cenazesi çok kalabalıktı. Yüzlerce insan gelmiş. Çocukluğumdan beri görmediğim yüzler, bir bakışta acımı anlayan gözler, daima yanımda bildiğim dostlarım, sevgili öğrencilerim ve tanımadığım yüzlerce insan. Her birinin gelip bana sarılmasını istiyorum. Sarılan her ismi zihnim sünger gibi çekiyor, sarılmaya, sarmalanmaya çok ihtiyacım var. Önümden sıra sıra insanlar geçip elimi sıkar, başsağlığı dilerlerken gözlerim sarılabileceğim birilerini arıyor. Kalabalığın arasından bir öğrencimi görürsem ona el ediyorum, gelsin de sarılayım diye, aradan sıraya alıyorum.

Bundan sonra gittiğim cenazelerde kalabalıktan beni kimse farketmez filan demeyeceğim, ölen kişinin yakınına gidip kocaman sarılacağım.

Sonra şu sözler…Başın sağolsun, Nur içinde Yatsın, Allah Rahmet Eylesin. Allahım ne mühimmiş bu sözleri duymak!  İnsanların ağızlarının içine bakıyorum, Başın Sağolsun desinler diye. Anlamından geçtim, başka bir şeylerin sembolü oluyor o söz. Namaste gibi bir şey oluyor. Yüreğindeki acıyı kendi yüreğimden tanıyorum, filan gibi bir anlamı oluyor. En azından benim için. Ve sonra Allah Rahmet Eylesin. Ödüm kopuyor, elimi sıkanlardan, gelip sarılanlardan biri Allah Rahmet eylesin demeyi unutacak, ya da ağzına yakıştırmayacak diye. Söylesin, herkes söylesin istiyorum. Ne kadar çok ağızdan çıkar da havaya karışırsa o söz, babam daha çabuk Allahın rahmetine kavuşacak. Öyle mi değil mi, bilmiyorum. O sırada öyle hissediyorum.

Bundan sonra her cenazede Başın Sağolsun ve Allah Rahmet Eylesin’leri cömertce telaffuz edeceğim.

Sonra mezarlığa gittik. Babam gömülecek. Babam değil ya o, babamın bedeni. Babam gitti kimbilir nerede?  Nereye gittiği insanevladının en katmerli esrarı. Ne bilim, ne din, ne de ermişler verebilir sorumun cevabını. Biz canlılara da zaten bilmemek düşer. Bilsek denge bozulur.  Babam şimdi nerede? Bilmiyorum. Mezarı kazmışlar. Tabutu yaklaştırıyorlar. “Oğlu girsin” diyor kalabalıktan biri. Ben önümdeki adamlara omuz atarak mezarın kenarına kadar geliyorum. İstemiyorlar yaklaşmamı. Biliyorum, kadın kısmı yaklaşmaz. Ben görmek, o ölü bedene yakından bakmak istiyorum. Toprağın altına gömülenin babam olmadığını gözlerimle görmem gerek.  Babam toprağın altına girmek hiç istemezdi. “Yakın beni” derdi. “Küllerimi Bodrum’dan, Boğaz’dan denize saçın”. O beden sen değilsin ki baba. Biz de yakamadık o bedeni zaten. Gelenekselden şaşamadık. Kendi adıma konuşayım en azından, benim o geleneksele ihtiyacım vardı.  Allah Rahmet eylesinleri duymaya, temiz yüzlü duru sesli imamın yanında durup  dua etmeye, sonra ziyaret edeceğim bir mezar taşına…

Neyse dedim ya  sen değilsin ki o beden baba. Gittim mezarın dibine kadar baktım. Beyaz kefene sarmışlar. Ayak bilekleri ve başının tepesinden büzgülü beyaz bir torba. İnsanla alakası yok. Babamla da alakası yok. Tabuttan yavaş yavaş kazdıkları mezara indirecekler. Bir karmaşa. Her kafadan bir ses çıkıyor. “Oğlu girsin” diyor birisi. Selim’i öne itiyorlar. Selim, canım benim, hala çocuk gibi güzel bir genç adam. Çok genç, çok hazırlıksız. Ben girsem diye düşünüyorum mezara. Selim girmesin, ben gireyim. Selim daha çok küçük. Selim inmiş o arada.

Babacığım, o sırada bizi gördün mü bilmiyorum, gülebileceğin bir yerdeysen gülmüşsündür inşallah. Kuzenlerimiz de atladılar mezardan içeri. O cansız gövdenin etrafında bir itiş kakış, bir kargaşa. Ben bu kuzenleri tanımıyorum. İkinci göbekmiş. İki kardeş. İkisi de çok iyi niyetli. İkisi de mezarın içinde olmak istiyorlar, sen çık ben kalayım diyor biri, hayır sen çık ben kalayım diyor diğeri. Senin terk ettiğin dünyevi bedeninin ayak ucunda bunlar itişiyor, baş ucunda Selim duruyor. Ben bir kez daha o kuzenlerin ikisini de mezardan çıkarıp kendim atlamak istiyorum. Temiz yüzlü, duru sesli imamdan çekindiğim için yapmıyorum. Selim baş ucunda, ben ayak ucunda durup yerleştirsek o bedeni daha iyi olurdu sanki Bir de dokunurdum, o cansız şeyin sen olmadığını iyice anlardım. Neyse, sonra Selim’e sordum. Dedim “babam gibi miydi dokunduğun beden?” Alakası yokmuş, kaskatı ve şişmiş bir kere. Sen yumuşak ve sıcaktın, incecik ayak bileklerin yağlı vidalar gibi ekleminde dönerdi. Elektriği kesilmiş o beden sen değilsin belli. Belki ayak bileklerini döndüren elektrik, o nereye gitti? Kaynağına herhalde.

İmamın sesi çok güzel. Güneş çok sıcak. Ben onun yanında ellerimi açtım, o okudu ben dua ettim. Hiç ağlamadım. Kendimi tuttuğumdan değil, içimden gelmedi. Bu dünyanın acıları hakikatı bilmediğimiz için derler ya, o anda bir anlar gibi oldum. Babamın gittiği yeri bilmediğime göre onun için ağlayamazdım. Kendim için ağlamak da o anda içimden gelmedi.

Akşam evde dua oldu. Nasıl sevindim! Herkes gelsin istedim. İstemişim yani. Dua başlayınca fark ettim. Keşke insanlara gelin, muhakkak gelin deseydim. Sordular çünkü, bize ihtiyacın var mı, akşam eve gelelim mi? Nasıl isterseniz, dedim, yol uzun, zahmet etmeyin dedim. Gittiğim bir cenazede bana birisi bu sözleri söylerse, dinlemeyeceğim. Ne olursa olsun, akşam o eve gideceğim. Dua varsa da yoksa da. Bizim bahçeye masalar kurmuşlar, her masada akrabalar, dostlar oturuyor. Ben çölde susuz kalmış gibi, daha çok insan gelsin istiyorum. Yine aynı şey.  Ne kadar çok insan beraber dua edersek babamın ruhu o kadar çabuk huzura erecek.

O ara babamın ruhu huzura eremiyor derdindeyim. Gözüm kapıda, benim arkadaşlarımdan gelenler olunca çok seviniyorum. Bizim masa kalabalıklaşıyor. Kimse ağlamıyor diye de mutluyum. Sakin sakin uğurlayalım babamı. Dua başlarken yerleşiyorum, ben hareketsiz durursam, dinginlik etrafıma da yayılacak. Bunu derslerden biliyorum. İşe yarıyor yine. Hepimiz bırakıyoruz kendimizi duaya. Yine aynı imam, temiz yüzlü, duru sesli. Yasin okuyor. Yasin okunurken ne niyet edersek olurmuş. Babama huzur, bizlere hakikat ile hayali ayıretme gücü versin diye Allah’a dua ediyorum. Yasin’den sonra keşke ilahiler de söylese temiz yüzlü imamımız diye düşünüyorum. Hep beraber ilahi söylemeye çok ihtiyacım var. Kısacık bir ilahi söylüyoruz. Yanımda Aylin’in sesini duyuyorum. Bütün ilahileri melodisi ile biliyor. Aylin’in yanımdaki varlığı bana çok iyi geliyor. Babamın kırkı geldiğinde Aylin  ilahiler söyler, bize de söyletir diye düşünüyor, rahatlıyorum.

Duadan sonra yemek yiyoruz, rahatız, gülüyoruz. Hayat devam ediyor, ettiği yere kadar işte. Hayal ile hakikati ayırdedebilmek…ne iyi olurdu! Şimdilik hayali hayat sanarak yola devam.

Sonraki günler bilgisayara ve telefonuma yapışmış olarak yaşıyorum. Gelen her mesaja, facebookdaki, blogdaki, posta kutumdaki her bir nota, yoruma yine çölde su bulmuş gibi saldırıyorum. Yetmiyor. Daha çok, daha çok mesajlar gelsin istiyorum. Telefonum durmadan çalıyor. Açacak, konuşacak gücüm yok ama yine de çalsın istiyorum. Dostların isimleri yansın, sönsün ekranda. Mesajlar yağsın. Bloğumu bütün dünya okusun.

Öyle bir haldeyim.

Bir dostumun yakını ölürse eğer, mesajlara boğacağım onu bundan sonra…

Ve ne çok insanın yakını ölmüş. Haberim bile yokmuş. Ne çok babalar ölmüş etrafımda. Ne çok analar, kardeşler, evlatlar ölmüş dostlarımın, öğrencilerimin, okurlarımın ailelerinde. Hepsini duymak istiyorum. Ölümsüz hane yokmuş meğer, herkes bana hikayesini anlatsın istiyorum.

Senin baban nasıl öldü? Kaç yaşındaydın? Ne hissettin? Anlatın bana. Bu acının bana has olmadığınu tekrar tekrar duyayım sizlerden. Köksüzlük diyorlar, öksüzlük diyorlar, onu daha çok hissedeceksin, çok şeyler öğreneceksin, bu da sana yepyeni şeyler armağan edecek, diyorlar. Biliyorlar. Babalarını kaybetmiş evlatlar yazıyor bunları bana.

Ama bir yandan ben de biliyorum, onlar da biliyorlar, acım sadece bana has. Acımda yalnızım. Benim babam, benim babam çünkü. Kaybettiğim bağın eşi benzeri yok. İkimiz arasındaki bağ kendine has, biricik ve eşsizdi. O bağın eskikliğini hissedişimde yapayalnızım. Her birimiz orada yapayalnızız.

O yüzden gece olunca tek başıma kalmak istiyorum. Karanlık odamda sırt üstü yatmak ve o yalnız yerde salınmak. Ancak oradayken ağlamak.

Hayatımda ilk defa bir temel taşı kaybediyorum. Çok sevdiğim babaannem, dedem, nenem, koca halam da öldüler. Ama onlar ben doğduğumda yaşlıydılar, zaten geçici gözüye bakmışım onlara. Çok sevdiğim bir teyzem öldü. Ve bir kaç yakın dostum. Yüreğim yandı her bir cenazede. Hayat onlarsız biraz eksik, biraz aksak devam edip rayına girdi sonra.

Şimdi Portland’da her zamanki kahvemdeyim. Albina Press. Sabah erken her zaman yaptığım şeyleri yaptım. Kendi yogam, sonra ders, sonra kahve ve yazı. Şeyler aynı ama hayat değil. O yüzden alışmaya çalışmıyorum. Çünkü biliyorum hayat eski rayına girmeyecek. Hayat makas attı. Alışmak değil, yeniden başlamak lazım. Yeni bir hayata. Temiz ve taze. Daha yumuşak belki, daha anlayışlı. İnsanlara ne kadar çok ihtiyacım olduğunu daha iyi bilerek.

Daha çok severek…

Lukas ve Teyzesi
Lukas ve Teyzesi